Tork anahtarı kalibrasyonu, tork anahtarının uyguladığı veya gösterdiği tork değerinin izlenebilir referans tork sistemiyle karşılaştırılması işlemidir. Tork anahtarları; otomotiv, makine, savunma, enerji, üretim, bakım ve montaj süreçlerinde kontrollü sıkma işlemleri için kullanılır.
Tork nedir?
Tork, bir kuvvetin dönme etkisidir. Genellikle N·m birimiyle ifade edilir. Civata, somun, bağlantı elemanı veya mekanik montajlarda doğru tork uygulanması, bağlantının güvenliği ve dayanımı açısından önemlidir.
Tork anahtarı neden kalibre edilir?
Tork anahtarı hatalı değer verirse bağlantı elemanı gereğinden az veya fazla sıkılabilir. Az sıkma bağlantının gevşemesine, fazla sıkma ise civata, diş, conta veya parçanın zarar görmesine neden olabilir.
Bu nedenle özellikle kritik montajlarda kullanılan tork anahtarlarının düzenli olarak kalibre edilmesi gerekir.
Tork anahtarı türleri nelerdir?
Tork anahtarları farklı yapılarda olabilir:
- Klik tipi tork anahtarı
- Dijital tork anahtarı
- Kadranlı tork anahtarı
- Ayarlanabilir tork anahtarı
- Sabit tork anahtarı
- Tork tornavidası
- Torkmetre
Her cihaz tipinin kalibrasyon yöntemi ve kullanım şekli farklı olabilir.
Kalibrasyon öncesi kontroller
Kalibrasyondan önce şu kontroller yapılmalıdır:
- Cihazın marka, model ve seri numarası kontrol edilir.
- Ölçüm aralığı belirlenir.
- Birimi kontrol edilir.
- Tork yönü belirlenir.
- Cihazın fiziksel durumu incelenir.
- Sap, mandal, kare bağlantı ve kilitleme mekanizması kontrol edilir.
- Klik mekanizması düzgün çalışıyor mu değerlendirilir.
- Dijital cihazlarda ekran ve pil durumu kontrol edilir.
- Kullanılacak tork kalibrasyon sisteminin kalibrasyon durumu doğrulanır.
Tork anahtarı kalibrasyonunda hangi referans kullanılır?
Kalibrasyonda genellikle tork test cihazı, tork transdüseri, tork kalibratörü veya tork ölçüm düzeneği kullanılır. Kullanılan referans sistemin ölçüm aralığı ve belirsizliği, kalibre edilecek tork anahtarına uygun olmalıdır.
Referans sistemin izlenebilir ve geçerli kalibrasyona sahip olması gerekir.
Ölçüm noktaları nasıl seçilir?
Ölçüm noktaları cihazın kullanım aralığını temsil edecek şekilde seçilmelidir. Genel olarak düşük, orta ve yüksek tork noktaları kontrol edilir.
Örnek:
- Ölçüm aralığının %20 noktası
- Ölçüm aralığının %60 noktası
- Ölçüm aralığının %100 noktası
Cihaz belirli bir tork değerinde sık kullanılıyorsa o nokta özellikle kontrol edilmelidir.
Tork anahtarı kalibrasyonu nasıl yapılır?
1. Cihaz fiziksel olarak kontrol edilir.
2. Tork yönü belirlenir.
3. Tork anahtarı referans tork sistemine uygun şekilde bağlanır.
4. Cihaz belirlenen tork değerine ayarlanır.
5. Tork kontrollü şekilde uygulanır.
6. Klik tipi cihazlarda klik anındaki referans değer kaydedilir.
7. Dijital cihazlarda gösterge değeri referans değerle karşılaştırılır.
8. Aynı noktada birden fazla tekrar yapılır.
9. Farklı tork noktalarında işlem tekrarlanır.
10. Sapma, tekrarlanabilirlik ve ölçüm belirsizliği değerlendirilir.
11. Sonuçlar kalibrasyon sertifikasına aktarılır.
Klik tipi tork anahtarında nelere dikkat edilmeli?
Klik tipi tork anahtarlarında kullanıcı, ayarlanan tork değerine ulaşıldığında mekanik klik hisseder. Bu cihazlarda uygulama hızı, tutma noktası ve operatör davranışı sonucu etkileyebilir.
Klik duyulduktan sonra kuvvet uygulanmaya devam edilmemelidir. Aksi halde bağlantıya ayarlanan değerden daha fazla tork uygulanabilir.
Tork yönü neden önemlidir?
Bazı tork anahtarları yalnızca saat yönünde çalışır. Bazıları hem saat yönünde hem ters yönde kullanılabilir. Cihaz hangi yönde kullanılıyorsa o yönde kalibre edilmelidir.
Her iki yönde kullanılacaksa sağ ve sol yön sonuçları ayrı değerlendirilmelidir.
Tork anahtarı kalibrasyonunda belirsizliği etkileyen faktörler
- Referans tork sistemi belirsizliği
- Cihaz çözünürlüğü
- Tekrarlanabilirlik
- Uygulama hızı
- Tork uygulama noktası
- Adaptör ve bağlantı etkisi
- Tork yönü
- Operatör etkisi
- Cihaz mekanik durumu
- Ortam şartları
Sık yapılan hatalar
- Cihazı kullanım yönünde kalibre etmemek
- Klikten sonra kuvvet uygulamaya devam etmek
- Yanlış adaptör kullanmak
- Tork anahtarını ölçüm aralığının çok altında kullanmak
- Tek noktadan kontrol yapmak
- Uygulama hızını kontrol etmemek
- Dijital cihazlarda pil durumunu kontrol etmemek
- Kalibrasyon sonrası cihazı en düşük ayara almamak
Tork anahtarı kullanılırken nelere dikkat edilmeli?
Tork anahtarı kullanım sonrası genellikle en düşük ayarına alınmalıdır. Cihaz darbe almamalı, uzatma borusu ile yanlış kullanılmamalı ve kapasitesinin üzerinde zorlanmamalıdır.
Klik tipi tork anahtarları ölçüm cihazıdır; sökme veya kırma amaçlı kullanılmamalıdır.
Uygunsuz sonuç çıkarsa ne yapılmalı?
Tork anahtarı kabul kriterini sağlamıyorsa ayar, bakım veya kullanım dışı bırakma kararı verilmelidir. Özellikle kritik montajlarda kullanılan uygunsuz tork anahtarları kesinlikle kullanılmamalıdır.
Kalibrasyon sonucu nasıl yorumlanır?
Sertifikada test edilen tork noktaları, referans değerler, cihaz göstergeleri veya klik değerleri, sapmalar, tekrarlanabilirlik, ölçüm belirsizliği ve uygunluk durumu incelenmelidir.
Sonuç olarak tork anahtarı kalibrasyonu, kontrollü bağlantı güvenliği için kritik bir işlemdir. Doğru referans sistem, doğru tork yönü, uygun ölçüm noktaları ve dikkatli kullanım güvenilir tork uygulaması için temel şarttır.