Ara kontrol, bir ölçüm cihazının iki kalibrasyon tarihi arasında performansının kabul edilebilir durumda olup olmadığını kontrol etmek için yapılan teknik değerlendirmedir. Ara kontrol, kalibrasyonun yerine geçmez; cihazın kalibrasyon periyodu boyunca güvenilir çalışıp çalışmadığını izlemek için kullanılır.
Ara kontrol neden yapılır?
Kalibrasyon cihazları zamanla sapma gösterebilir, darbe alabilir, ortam şartlarından etkilenebilir veya kullanım yoğunluğuna bağlı olarak performans kaybı yaşayabilir. Bu durum fark edilmezse cihaz kalibrasyon tarihi geçerli görünse bile hatalı ölçüm yapabilir.
Ara kontrolün amacı, bu riski erken tespit etmektir.
Ara kontrol hangi cihazlara yapılır?
Ara kontrol özellikle kritik ölçümlerde kullanılan cihazlara uygulanmalıdır. Örneğin:
- Referans manometreler
- Dijital termometreler
- Sıcaklık sensörleri
- Multimetreler
- Teraziler
- Kütle standartları
- Kumpas ve mikrometreler
- Basınç kalibratörleri
- Sıcaklık-nem kaydediciler
- Elektriksel referans cihazlar
Kritik olmayan cihazlarda ara kontrol daha seyrek yapılabilir. Ancak cihazın kullanım riski yüksekse ara kontrol planı mutlaka oluşturulmalıdır.
Ara kontrol ile kalibrasyon aynı şey midir?
Hayır. Kalibrasyon, cihazın izlenebilir referans standart ile karşılaştırılması ve ölçüm sonuçlarının belirsizlikle birlikte raporlanmasıdır.
Ara kontrol ise cihazın belirlenen kontrol kriterine göre hâlâ kabul edilebilir durumda olup olmadığını izlemek için yapılan ara değerlendirmedir.
Ara kontrol nasıl planlanır?
Ara kontrol planı hazırlanırken şu bilgiler belirlenmelidir:
1. Hangi cihazlara ara kontrol yapılacak?
2. Ara kontrol hangi sıklıkla yapılacak?
3. Hangi kontrol noktaları kullanılacak?
4. Hangi referans veya kontrol standardı kullanılacak?
5. Kabul kriteri ne olacak?
6. Sonuçlar nasıl kaydedilecek?
7. Uygunsuz sonuç çıkarsa ne yapılacak?
Ara kontrol sıklığı nasıl belirlenir?
Ara kontrol sıklığı cihazın kullanım yoğunluğuna, kritikliğine, geçmiş kalibrasyon sonuçlarına ve ortam şartlarına göre belirlenmelidir.
Örneğin sık kullanılan bir referans manometre için aylık veya üç aylık ara kontrol uygun olabilir. Daha az kullanılan ve kararlı geçmişe sahip bir cihaz için altı aylık kontrol yeterli olabilir.
Ara kontrol noktaları nasıl seçilir?
Ara kontrol noktaları cihazın en çok kullanıldığı ölçüm aralığını temsil etmelidir. Tüm ölçüm aralığını kontrol etmek her zaman gerekli olmayabilir.
Örneğin 0-100 bar aralığında kullanılan bir referans manometre genellikle 20 bar, 50 bar ve 80 bar noktalarında kullanılıyorsa ara kontrol bu noktalara yakın değerlerde yapılabilir.
Ara kontrolde kabul kriteri nasıl belirlenir?
Kabul kriteri önceden tanımlanmalıdır. Bu kriter;
- Üretici toleransı,
- Laboratuvar iç kabul limiti,
- Geçmiş kalibrasyon sonuçları,
- Ölçüm belirsizliği,
- Kullanım amacı,
- Risk seviyesi
dikkate alınarak belirlenebilir.
Ara kontrol sonucunda ne yapılır?
Sonuçlar kayıt altına alınmalıdır. Eğer cihaz belirlenen kabul kriteri içindeyse kullanımına devam edilir. Eğer sonuç kabul kriteri dışındaysa cihaz kullanımdan çekilmeli, durum değerlendirilmelidir.
Bu durumda şu sorular sorulmalıdır:
- Cihaz ne zamandır hatalı olabilir?
- Bu cihazla hangi kalibrasyonlar yapıldı?
- Önceki sonuçlar etkilenmiş olabilir mi?
- Müşteriye bildirim gerekir mi?
- Cihaz tamir veya yeniden kalibrasyon gerektiriyor mu?
Ara kontrol kayıtlarında neler bulunmalı?
Ara kontrol formunda şu bilgiler yer alabilir:
- Cihaz adı
- Marka, model, seri numarası
- Ara kontrol tarihi
- Kontrolü yapan personel
- Kullanılan referans veya kontrol standardı
- Ölçüm noktaları
- Beklenen değer
- Okunan değer
- Sapma
- Kabul kriteri
- Sonuç
- Açıklama
- Onay
Sık yapılan hatalar
- Ara kontrol planı oluşturmamak
- Sadece kritik cihazlara değil, rastgele cihazlara kontrol yapmak
- Kabul kriterini önceden belirlememek
- Sonuçları kayıt altına almamak
- Uygunsuz ara kontrol sonucunda etki analizi yapmamak
- Ara kontrolü kalibrasyon yerine kullanmak
- Kontrol noktalarını cihazın kullanım alanına göre seçmemek
Sonuç olarak ara kontrol, laboratuvarın ölçüm güvenilirliğini koruyan önemli bir takip mekanizmasıdır. Doğru planlanan ara kontroller, cihaz sapmalarını erken fark etmeyi ve hatalı ölçüm riskini azaltmayı sağlar.